Arel-Dr. Ezgi sisteminde, "Aralık nedir?" sorusuna cevap verebilmek için iki müzikologun kitaplarına ayrı ayrı bakmak icap etmektedir. Çünkü, bu iki müzikologun aralıklar hakkındaki görüşleri, bazı kısımlardaki açıklamaları sebebi ile ayrılıklar göstermektedir.

A) Dr. Suphi Ezgi'de Aralıklar

Dr. Ezgi'ye göre aralığın değişik iki tarifi vardır.²⁴

1- İki nağme arasındaki tizlik ve pestlik farkını bildiren adedî nispete aralık denir.

2- Her iki sesi çıkaran bir "cism-i mutasavvıt" 'ın (ses çıkarabilen cisim) bir saniye zarfında icra ettikleri titreşimlerin adetleri arasındaki adedi nispettir.

Ayrı ayrı olduğu zannedilen bu iki tarif, tizlik ve pestlik farklarını bir saniye içinde icra eden bir telin titreşimlerinin adedî orantısının değişik ifadesidir. Diğer bir deyişle bu iki tarif birbirini tamamlamaktadır.²⁵

Arel'e göre aralığın tarifi daha kısadır. Aralık: iki ses arasındaki açıklıktır. Diğer bir tarifi de şöyledir: Bir sesin tek başına değil de, başka bir sesle münasebeti noktasından hüviyeti bildirilmek istenirse o zaman aralıktan bahsetmiş oluruz.

Dr. Ezgi'ye göre aralıkların sıralanışı ve açıklanması şöyledir:

1-  Sekizli

2-  iki sekizli

3-  Dokuzlu

4-  Onlu

5-  Onbirli

6-  Onikili

7-  Yedili

8-  Altılı

9-  Beşli

10- Dörtlü

11- Üçlü

12- ikili.

Bu aralıkların bazılarının iki veya daha çok çeşidi bulunduğu göz önüne alınırsa, musikimizde 29 tür aralık bulunduğu görülür.²⁶

1- Sekizli aralığı: Gergin bir teli ikiye bölüp bir nısfından çıkan ses ile telin bütününden tevellüt eden nağme beyninde telin tülü (uzunluğu) itibariyle 2/1 nisbeti vardır. Bu aralığa sekizli bu'udü denir. Çünkü bu aralık sekiz adet lâhnî nağmeyi havî olduğu için sekizli namı verilmiştir. Rast ile Gerdaniye arasındaki aralık gibi.

2- iki sekizli aralığı: Bu aralık iki tane sekizli aralığının birleşmesinden doğmuştur. Yegah ile Tiz Nevâ arasındaki aralıkta olduğu gibi.

3-Dokuzlu aralığı: Amelî ve Nazarî Türk Musikisi külliyâtının 1. cildinde yalnız bir tür dokuzludan bahseden Dr. Ezgi, aynı külliyatın 4. cildinde "birinci ciltde dokuzlu aralığından eksik bahsedildiğini belirterek diğer dokuzluları ilave etmekte ve şu bilgileri kaydetmektedir: Dokuzlunun dört nevî vardır:

3.1) Büyük dokuzlu aralığıdır ki birinci kitabın 11. sayfasında bulunan aralıktır. Bir sekizli ile bir taniniden doğan bu aralık Rast ile Muhayyer arasında hasıl olan aralıkta olduğu gibi.

3.2) Bir sekizli ile bir büyük mücennepten doğan aralıktır. Mesela: Dügâh ile Tiz Segâh perdelerindeki aralık gibi.

3.3) Bir sekizli ile bir küçük mücennepten doğan aralıktır. Buna orta dokuzlu denilir. [Dr. Ezgi bu aralığa bir örnek vermemiştir.]

3.4) Bir sekizli ile bir bakiyeden doğan aralıktır. Buna küçük dokuzlu denir. [Dr. Ezgi bu aralığa da bir örnek vermemiştir.]

4- Onlu aralığı: Amelî ve Nazarî Türk Musikisi Külliyatının 1. cildinde yalnız iki onludan bahseden Dr. Ezgi, 4. cildin 155. sayfasında "küçük onlu iki tane olması icap eder" hükmünü öne sürerek eksik bıraktığı onlu aralığını tamamlamıştır.

4.1) Onlu aralığı: Bu aralık bir sekizli ile iki taninin birleşmesinden doğmuştur. Diğer bir deyişle bir sekizli ile bir büyük üçlünün birleşmesidir. Rast ile Tiz Bûselik arasındaki aralıkta olduğu gibi.

4.2) Birinci küçük onlu: Bir sekizli ile bir orta üçlünün birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Sünbüle arasındaki aralıkta olduğu gibi.

5- Onbirli aralığı: Bu aralık bir sekizli ile bir tam dörtlünün birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Tiz Çargâh arasındaki aralıkta olduğu gibi.

6- Onikili aralığı: Bu aralık bir sekizli ile bir tam beşlinin birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Tiz Nevâ arasındaki aralıkta olduğu gibi.

7- Yedili aralığı: Bu aralık üç türlüdür:

7.1) Küçük yedili: Bu aralık tam bir beşli ile bir küçük üçlüden doğmuştur. Kaba Çargâh ile Kürdî arasındaki aralıkta olduğu gibi.

7.2) Orta yedili: Bu aralık bir tam beşli ile bir büyük üçlüden doğmuştur. Kaba Çargâh ile Segâh aralığında olduğu gibi.

7.3) Büyük yedili: Bu aralık bir tam beşli ile bir büyük üçlüden doğmuştur. Kaba Çargâh ile Bûselik arasındaki aralıkta olduğu gibi.

8- Altılı aralığı: Bu aralık dört türlüdür:

8.1) Küçük altılı: Bir tam beşli ile bir bakiye aralığının birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Nim Hisar aralığında olduğu gibi.

8.2) Orta altılı: Bir tam beşli ile bir küçük mücennep aralığının birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Hisar aralığında olduğu gibi.

8.3) Altılı: Bir tam beşli ile bir büyük mücennep aralığının birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Dik Hisar aralığında olduğu gibi.

8.4) Büyük altılı: Bir tam beşli ile bir tanininin birleşmesinden doğmuştur. Rast ile Hüseynî aralığında olduğu gibi.

9- Beşli aralığı: Dr. Ezgi'ye göre beşli aralığının üç türü vardır: ²⁷

9.1) Artık beşli aralığının iki çeşidi vardır:

9.1.1) Tam beşliden bir küçük mücennep büyük olan beşlidir. Kürdî ile Mahur perdesi arasındaki aralıkta olduğu gibi.

9.1.2) Tam beşliden bir bakiye büyük olan aralıktır. Dik Kürdî ile Eviç perdeleri arasındaki aralıkta olduğu gibi.

9.2) Beşli aralığı: Bir tam dörtlü ile bir tanini aralığının birleşmesinden doğmuştur. Dügâh ile Hüseynî aralığında olduğu gibi.

9.3) Eksik beşli aralığı: Üç türü vardır:

9.3.1) Büyük eksik beşli aralığı: Bir tam dörtlü ile bir büyük mücennep aralığının birleşmesinden doğmuştur. Dügâh ile Dik Hisar aralığında olduğu gibi.²⁸

9.3.2) Orta eksik beşli: Bir tam dörtlü ile bir küçük mücennep aralığının birleşmesinden doğmuştur. Dügâh ile Hisar aralığında olduğu gibi.

9.3.3) Küçük eksik beşli: Bir tam dörtlü ile bir bakiye aralığının birleşmesinden doğmuştur. Dügâh ile Nim Hisarda olduğu gibi.

10- Dörtlü aralığı: Dörtlü aralığında dört adet nağme bulunur. Beşli aralığında ise beş adet nağme bulunur.²⁹

Bir tam dörtlü aralığı iki tanini ile bir bakiye aralığından doğar, iki türlüdür:

10.1) Artık dörtlü: Artık dörtlü aralığı açıklık yönünden küçük eksik beşlinin aynıdır. Şu suretledir ki tam bir dörtlüye bir bakiye aralığının ilavesiyle meydana gelir. Kaba Çargâh ile Irak, Rast ile Nim Hicaz aralıklarında olduğu gibi. Dr. Ezgi dördüncü ciltte artık dörtlünün iki tane olduğunu açıklamakta, böylece noksanını tamamlamaktadır, ikinci çeşit artık dörtlü ise bir tam dörtlüye bir koma aralığının ilavesinden doğmuştur. Segâh ile Hüseynî arasındaki aralıkta olduğu gibi.

10.2) Eksik dörtlü: Dr. Ezgi, birinci ciltte eksik dörtlünün çeşitlerin! yazmamışsa da dördüncü ciltte bu noksanını tamamlamıştır. Dr. Ezgi'ye göre eksik dörtlü üç tanedir:

10.2.1) îki taniniden bir koma artık olan dörtlüdür. Bu dörtlü bir küçük mücennep, bir tanini ve yine bir küçük mücennep şeklinde kullanılmıştır.

10.2.2) îki taniniden bir koma eksik olan dörtlüdür. Bu dörtlü bakiye, tanini ve yine bakiye olarak kullanılmıştır.

10.2.3) îki taniniden bir bakiye eksik olan dörtlüdür. Bu dörtlü iki tanini olarak kullanılmıştır. Sâbâ'da kullanılan dörtlü gibi.

11- Üçlü aralığı: Bu aralık üç adet nağmeyi ihtiva eder. Dört türlüdür:

(1) îki taninili büyük üçlü, (2) Büyük üçlü, (3) Orta üçlü, (4) Küçük üçlü. (5) (Dr. Ezgi eksik üçlü adı altında bir beşinci üçlü çeşidini kitabinin 4. cildinin 156. sayfasında kaydetmiştir.)

11.1) îki taninili büyük üçlü: îki tanini aralığının birleşmesinden doğar. Rast ile Bûselik, Çargâh ile Hüseynî aralıklarında olduğu gibi.

11.2) Büyük üçlü: Bir tanini ile bir büyük mücennebin birleşmesinden doğmuştur. Diğer bir deyişle iki taninili büyük üçlüden bir koma eksik aralıklı üçlüdür. Rast ile Segâhta olduğu gibi.

11.3) Orta üçlü: Bir tanini ile bir küçük mücennep aralığının birleşmesinden doğmuştur. Diğer bir deyişle iki taninili büyük üçlüden bir bakiye aralığının çıkarılmasında bulunan aralıktır. Rast ile Dik Kürdî arasında olduğu gibi.

11.4) Küçük üçlü: Bir tanini ile bir bakiye aralığının birleşmesinden doğmuştur. Diğer bir deyişle iki taninili büyük üçlü aralığında bir küçük mücennep aralığının çıkarılmasında bulunan aralıktır. Dügâh ile Çargâh aralığında olduğu gibi.

11.5) Eksik üçlü: Bir küçük mücennep ile bakiye aralığının birleşmesinden doğmuştur. Segâh ile Nim Hicaz arasındaki aralıkta olduğu gibi.

12- ikili aralığı: Bu aralığın sekiz türlü olduğunu kaydeden Dr. Ezgi'ye göre ikili aralıklar şunlardır:

(1) Tanini, (2) Artık ikili, (3) Büyük mücennep, (4) Eksik büyük mücennep, (5) Küçük mücennep, (6) Bakiye, (7) Artık bakiye, (8) Fazla

12.1) Tanini: Tam bir beşliden tam bir dörtlünün çıkarılmasıyla bulunan aralıktır. Rast ile Dügâh, Nevâ ile Hüseynî aralıklarında olduğu gibi.

12.2) Artık ikili:³⁰ Artık tanini de denilen bu aralık Hicazda kullandığımız Dik Kürdî ile Nim Hicaz arasındaki aralıktır.

12.3) Büyük mücennep: Bu aralık taniniden bir fazla (koma) aralığı kadar eksiktir. îki bakiye toplamıdır. Dügâh ile Segâh arasındaki aralıkta olduğu gibi.

12.4) Eksik büyük mücennep: Bu aralık büyük mücennepten az küçüktür. Çargâh ile Dik Hicaz arasındaki aralıkta olduğu gibi. Dr. Ezgi bu konuda şu ihtirazî (çekinerek) kaydı düşüyor:

" Gerek Uşşak ve gerek Sâbâ makamının icrasında umumî dizinin intizamını bozmamak için büyük mücennebi kullanacağız.^{31 "}

12.5) Küçük mücennep: Küçük mücennep bir bakiye ile bir fazladan ibarettir, keza bir taniniden bir bakiye çıkarsa küçük mücennep kalır. Tanininin pest tarafındaki nağmenin evveline bir bakiye diyezi konursa geriye bir küçük mücennep kalır. Bakiye diyezli Sol ile Dügâh arasında kalan aralık gibi.

12.6) Bakiye aralığı: Tam dörtlüden iki tanini aralığı çıkanlınca geriye kalan aralıktır. Keza: Bir taniniden bir küçük mücennep çıkanlınca bir bakiye kalır. Bûselik ile Çargâh arasındaki aralıktır.

12.7) Artık bakiye aralığı: Bakiyeden çok az büyük olan bu aralığı bir fazla bemolünü bir tanininin evveline koyarak elde ederiz. Segâh ile Dik Bûselik, Eviç ile Dik Mahur aralıklarında olduğu gibi.

Dr. Ezgi ayrı bir sayıma ihtiyaç görmediği eksik bakiye aralığı hakkında şunları yazıyor:³²

"Eksik bakiye aralığı büyük mücennep'ten küçük mücennebin tarhı [çıkarılması] ile hasıl olmuş aralıktır. Segâh ile Dik Kürdi, Eviç ile Dik Acem aralarında olan aralıklar gibi. Her taninide büyük mücennep ile küçük mücennep arasında bulunur. Terkibi Lâhinde kullanılmaz."

12.8) Fazla aralığı:³³ Pisagor ve Fisagor (Pythagoras) da denilen çok küçük bu'd, bir taniniden bir büyük mücennebin çıkarılmasından sonra kalan aralıktır. Terkibi Lâhinde bu aralık başlı basma kullanılmayıp bir makamdan diğerine geçki yapılacağı esnada bir sese ilave veyahut ondan tarh etmek suretiyle istimal olunur. Segâh ile Bûselik, Acem ile Dik Acem arasındaki aralıklar gibi.

Irha aralığı: Parmakların bir nota üzerinde hafifçe titremelerinden mütehassil aralık olup terkibi Lâhinde kullanılmaz.³⁴

B) Hüseyin Sadettin Arel'de Aralıklar

Arel'in aralıklar hakkındaki tespit ve izahlarına geçmeden evvel şunları söylemek gerekir. Aynı ekolün kurucuları arasında aralıkların sistematize edilmesinde bazı ayrılıklar görülmektedir. Arel aralıklarda daha daraltıcı bir davranış içindedir. Şimdi bunları görelim.

Arel aynen şöyle diyor:

Türk Lahninde kullanılan ikili aralıkları birbirinden daha büyük olmak üzere beş türlüdür:

1- bakiye, 2- küçük mücennep, 3- büyük mücennep, 4- tanini, 5-artık ikili.

Bu aralıkların anlatılmasından sonra iki küçük aralıktan daha söz ederek diyor ki:

Yukarıdaki aralıklardan başka iki tane küçük aralık daha vardır, Lâhinde kullanılmazlar. Sadece, öteki aralıkların teşekkülüne yaramakla kalırlar. Bunlarda koma ve eksik bakiye'dir.

Arel'de tespit edilen aralıklar 21 adettir. Bunları sıra ile görelim.

1- Sekizli aralığı. Üç türlüdür:

(1) Artık sekizli, (2) Tam sekizli, (3) Eksik sekizli.

2- Beşli aralığı. Üç türlüdür:

(1) Artık beşli, (2) Beşli, (3) Eksik beşli.

3- Dörtlü aralığı. Üç türlüdür:

(1) Artık dörtlü, (2) Dörtlü, (3) Eksik dörtlü.

4- Üçlü aralığı. Beş türlüdür:

(1) En büyük üçlü, (2) Büyük üçlü, (3) Orta üçlü, (4) Küçük üçlü, (5) En küçük üçlü.

İkili aralıklarını daha evvelce saydığımız için tekrar yazmıyoruz. Şimdi bu aralıkların analizine geçelim.

1- Sekizli aralığı: Üç türlüdür.

1.1) Artık sekizli aralığı: Eğer bir sekizlinin içinde beş tanini ve bir büyük mücennepten daha büyük aralık var ise ona artık sekizli denilir. Rast ile Nim Şehnaz arasındaki sekizli gibi.

1.2) Tam sekizli aralığı: îki ucundaki sesler işaretçe birbirinden farklı olmayan sekizli aralıkları beş tanini ile bir büyük mücennepten mürekkeptir.

1.3) Eksik sekizli: Eğer bir sekizlinin içinde beş tanini ve bir büyük mücennepten daha az aralık bulunuyorsa ona eksik sekizli denir. Hüseynî Aşiran ile Nim Hisar arasındaki aralıkta olduğu gibi.

2- Beşli aralığı: Üç türlüdür.

2.1) Artık beşli: Eğer bir beşlinin içinde üç tanini ile bir bakiyeden daha ziyade aralık bulunursa ona artık beşli denir. Mesela: Rast ile Hisar, Acem Aşiran ile Hicaz aralıklarında olduğu gibi.

2.2) Üç tanini ile bir bakiyeden mürekkep olan aralığa tam beşli denir. Dügâh ile Hüseynî arasındaki aralık gibi.

2.3) Eksik beşli: Eğer bir beşlinin içinde üç tanini ile bir bakiyeden daha az aralık bulunursa ona eksik beşli denir. Dügâh ile Hisar, Hüseynî Aşiran ile Dik Kürdî aralıklarında olduğu gibi.

3- Dörtlü aralığı: Üç türlüdür.

3.1) Tam dörtlü: iki tanini ile bir bakiyeden mürekkeb olan dörtlülere tam dörtlü denir. Dügâh ile Nevâ arasındaki aralıkta olduğu gibi.

3.2) Artık dörtlü: Eğer bir dörtlü içinde iki tanini ve bir bakiyeden daha ziyade aralık bulunuyorsa ona artık dörtlü denir. Rast ile Hicaz arasındaki aralıkta olduğu gibi.

3.3) Eksik dörtlü: iki tanini ile bir bakiyeden daha az aralığı olan dörtlülere eksik dörtlü denir. Dügâh ile Dik Hicaz arasındaki aralıkta veya Sâbâ dörtlüsünde olduğu gibi.

4- Üçlü aralığı: Beş türlüdür.

4.1) En büyük üçlü: iki taniniden mürekkeptir. Dügâh ile Hicaz veya Rast ile Bûselik aralıklarında olduğu gibi.

4.2) Büyük üçlü: Bir tanini ile bir büyük mücennepten mürekkeptir. Rast ile Segâh, Çargâh ile Dik Hisar aralıklarında olduğu gibi.

4.3) Orta üçlü: Bir tanini ile bir küçük mücennepten mürekkeptir. Rast ile Dik Kürdî, Nevâ ile Dik Acem aralıklarında olduğu gibi.

4.4) Küçük üçlü: Bir tanini ile bir bakiyeden mürekkeptir. Yegah ile Acem Aşiran, Dügâh ile Çargâh aralıklarında olduğu gibi.

4.5) En küçük üçlü: Bir tanini ile bir komadan mürekkeptir. Nim Zirgüle ile Dik Kürdî, Segâh ile Hicaz aralıklarında olduğu gibi.

İkili Aralıklar:

Arel'in sistematiğine uyarak biz de aralıkları bu sıralamaya uygun şekilde mütalaa edeceğiz.

a) Bakiye aralığı: Lâhinde kullanılan en küçük aralıktır. Çargâh ile Nim Hicaz, Nevâ ile Nim Hisar arasındaki aralıklar gibi.

b) Küçük mücennep aralığı: Bakiyeden bir koma daha büyüktür. Çargâh ile Hicaz, Nevâ ile Hisar, Dügâh ile Dik Kürdî perdeleri arasında olduğu gibi.

c) Büyük mücennep aralığı: iki bakiyeden mürekkeptir. Dügâh ile Segâh, Nevâ ile Hisar perdeleri arasında olduğu gibi.

d) Tanini aralığı: iki bakiye ile bir komadan mürekkeptir. Dügâh ile Bûselik, Çargâh ile Nevâ arasındaki aralıklar gibi.

e) Artık ikili aralığı: Yerine göre değişik üç bakiyeden, bazen üç bakiye ile bir komadan, nadiren de üç bakiye ile iki komadan mürekkep olur. Arel, artık ikiliye örnek vermiyor.

Arel, bu aralıklardan başka, iki küçük aralıktan söz etmektedir. Bunlar:

f) Koma

g) Eksik bakiye

aralıklarıdır.

Koma aralığı: Küçük mücennepten bakiyeyi, veya taniniden büyük mücennebi çıkardığınız zaman geriye kalan aralıktır. En küçük aralıktır.

Eksik bakiye aralığı: Büyük mücennepten küçük mücennebi, yahut bakiyeden komayı çıkardığınız zaman geriye kalan aralıktır.

Eksik bakiye aralığının notaya yazılmasının gereği olmadığına işaret eden Arel, devamla şöyle diyor:

Arel-Dr. Ezgi sistemine göre, bu iki küçük aralığın müstakil bir hüviyeti yoktur. Çünkü, "bu iki küçük aralık Lâhin (melodi) içinde kullanılmazlar, sadece öteki aralıkların teşekkülüne yaramakla kalırlar.'^{"  36}

Arel devamla şöyle diyor: "Saydığım bütün aralıklardan, yalnız eksik bakiye (E) müstesna olarak, diğerlerini, kendilerine mahsus işaretlerle notaya yazabiliriz." ³⁷

Arel-Dr. Ezgi sistemi küçük aralıklar için tesbit ve kabul ettiği arıza işaretlerini şu şekilde göstermektedir: