NİKOĞOS AĞA (1836-1885)
Sultan Aziz devrinin sayılı bestekarları arasında özel bir yeri olan Niko-ğos Ağa, aslen Ermeni ırkındandır. Ancak, kulaklarına kadar geçen Aziziye fesi, eski İstanbul efendilerinin giymeleri adet olan kıyafeti, iri vücudu, kırmızı ve güzel yüzü, ak sakalı, ırkımıza has ağır tabiatıyla, gerçek bir Türk gibiydi.

1836'da İstanbul'da Hasköy'de doğdu. Musikiyi önce Karabet Ağa'dan, sonra Dede Efendi'den öğrenmiş, daha sonra da Markar Ağa'dan istifade etmiştir. Dellalzade'den de meşk eden Nikoğos Ağa, neticede musikide öyle ilerlemiştir ki, Dellalzade ve Haşim Bey'le beraber Enderün-ı Hümayun'da hocalık yapmıştır. Lisanım, lehçesini düzeltmek için de devrin ve Türk edebiyatının en tanınmış kişilerinden olan Ahmed Vefik Paşa'dan üç yıl edebiyat dersleri almıştır.

Nikoğos Ağa, Hıristiyan olmakla beraber dinî Türk musikisine büyük ilgi duymuş, meşk ettiği birçok ayîn, na't ve diğer formdaki dinî eserleri okuyabilmek için Mevlevîhanelere devam etmiştir. Sesi çok güzel ve okuyuşu parlakta. Sultan Abdülmecid'in arzu ve iradesiyle bir defa (Ezan-ı Muhammedi) okuduğu da söylenegelmiştir. Dinî Türk musikisindeki bu uğraşısı, ilgisi Nikoğos Ağa'nın din dışı Türk musikisinde üstün vasıflı bir bestekar olmasında önemli rol oynamıştır. Eserlerinde melodi zenginliği, zarif işleniş, sağlam teknik, prozodi düzgünlüğü ve bunların yanı sıra duygusallık çok belirgindir. Eserleri müzik estetiği yönünden mükemmellik gösterirler. Geçmişten kendi zamanma kadar elde ve hafızada bulunan Türk musikisi eserlerim bir araya toplayarak büyük ve çok güzel bir nota kolleksiyonu yapan Damad Müşir Edhem Paşa, Nikoğos Ağa'yı korumuş, kollamıştır. Kolleksiyonundaki pek çok eseri bu değerli müzisyenin okuyuşundan notaya aldırmıştır. Dede'den Dellalzade'ye, ondan da Nikoğos'a geçen eserlerin sağlamlığında şüphe yoktur. Ancak eserlerin notaları yazılırken ne derece doğru yazıldığı tartışma konuşu olabilir. Hemedan sabık şehbenderi Nail Bey'in el yazması notlarında Nikoğos Ağa hakkında şöyle bir kayıt var: Edhem Paşa, eski eserlerin toplandığı bir kolleksiyon hazırlatıyormuş; Nikoğos Ağa'yı da davet etmiş. Edhem Paşa, dairesine girerken Nikoğos Ağa, ihtiyarlığı sebebiyle ağır yürüyormuş. Orada bulunan, Ihtisab Ağası Hüseyin Bey'in oğlu bu vaziyeti üstadın kayıtsızlığına vererek (Hızlı yürü be herif!) diyerek Nikoğos'a bir tokat vurmuş. Bu ağır muamele zavallı bestekarı çok üzmüş, bu hadiseden sonra fazla yaşamamış, hissiz bir şahsın kurbanı olmuştur.

 

Çok değerli bir bestekar, mükemmel bir hanende olan Nikoğos Ağa, aynı zamanda iyi bir hocaydı. Yetiştirdiği öğrencileri arasında Yenikapı Mevlevîhanesi şeyhlerinden Mehmed Celaleddin Dede en tanmmışlarındandır. Musikimize çeşitli sahalarda büyük hizmetler etmiş olan Nikoğos Ağa, 9.9.1885 tarihinde öldü ve Topkapı Ermeni Mezarlığı'na gömüldü.

Nikoğos Ağa'nın Nişan ve Kapril adında iki kardeşi daha vardır. Nişan, (sînekemanı) çalardı. Kapril ise bestekardı. Bestelediği eserlerinin bir ikisinin notası eldedir. Ancak, Nikoğos Ağa ile bazı eserlerinin karışmış olabileceği düşünülebilir.

Türk Musikisi Ansiklopedisi C. II s. 83'de Yılmaz Öztuna, Kevork Pamukçıyan adlı kişinin, Hisarlıyan, Toros Azatyan, Kirkor Berber, Mardiros Koçunyan ve başka Ermeni kaynak ve gazetelerinden derleyip tercüme ederek kendisine verdiği dökümanlara dayanarak Nikoğos Ağa maddesinde şöyle yazıyor:

"... 1910'da ölen kardeşi Agop Taşcıyan'la beraber, Nıvak Osmanyan (Osmanlı Musikisi) adlı iki haftada bir çıkan bir musiki dergisi yayınladı. 1861'de çıkan bu dergi veya gazete, henüz incelenmiş değildir. 1873'de Rusya'da Ermenistan'da Ecmiadzin'de oturan Ermeniler'in en büyük patriği IV Kevork, Nikoğos'u davet etti. Ecmiadzin'e giden bestekarımız, Ermeni kilisesinin şarakan'larını notaya aldı ve bu eser 1875'de Ermenice olarak basıldı. Nikoğos, 1879' da Kumkapı Meryem Ana kilisesine baş muganni oldu. İyi bir Türk musikisi hanendesi olan bestekarımız tanbur da çalıyordu."

Kaynaklar :
Yılmaz Öztuna — Türk Musikisi Ansiklopedisi 
M. Nazım Özalp — TRT Müzik Dairesi Bşk.lığı Yay. No. 34 Türk Musikisi. Tarihi (Derleme)  
 
Nikoğos Ağa'nın Eserleri
Makam Form Eserin Adı

Usûl
Acem Aşiran Şarkı Bakma sakın benden yana Sofyan
Acem Aşiran Şarkı Ey çeşm–ı ahu meh–likaa Semai
Acem Aşiran Şarkı Ey şuh–ı afet darıldım gayet Semai
Acem Aşiran Şarkı Gel gezelim kolkola ey nev–civan Yürük Semai
Acem Aşiran Şarkı Hem sevip hem yakadan attın beni Ağır Aksak
Acem Aşiran Şarkı Olursa ruhsarın gaayetle esrar Aksak
Acem Aşiran Şarkı Sohbetimi gerçek sandı Aksak
Acem Aşiran Şarkı Yandı dil aşkınla ey şuh–ı şenim Ağır Aksak
Acem Kürdi Şarkı Bari felek ben yüzüne söyleyim Semai
Acem Kürdi Şarkı Sen şeh–ı nazik–edasın ey peri Ağır Aksak
Acem Kürdi Şarkı Sevdi gönlüm ey melek–sima seni Ağır Aksak
Arazbar Şarkı Gülşene teşrifini ey gülizar sakladım Ağır Aksak
Arazbar–Buselik Şarkı Gerçi mülkün ettim amma reşk–ı sur Ağır Aksak
Bayati Araban Şarkı Gidiyorum göz yaşımı dökerim Aksak
Bayati Araban Şarkı Nar–ı firkatinle yanar canım benim Düyek
Ferahnak Şarkı Arz eyleyip ahvalini Düyek
Ferahnak Şarkı Bir tıfl–ı yosma–eda hem bi–menend Aksak
Ferahnak Şarkı Çerha istiğna eder nem var benim Düyek
Ferahnak Şarkı Dil verdim ol gül–gonca–izare Türk Aksağı
Ferahnak Şarkı Düştü gönlüm bir dilbere Ağır Aksak
Ferahnak Şarkı Gel unuttuk sohbet–ı mey–haneyi Düyek
Ferahnak Şarkı Hoş yaratmış bari ezel Semai
Gülizâr Şarkı Sormadı hal–ı dil–ı gam hareyi Sengin Semai
Hicaz Şarkı Aşkınla sinem dağlarım Sofyan
Hicaz Şarkı Devr olalıdan senden ey reşk–ı melek Düyek
Hicaz Şarkı Ey aşıkım gel dermanın ara Düyek
Hicazkar Şarkı Akşam olur güneş gider şimdi buradan Aksak
Hicazkar Şarkı Aşıklar inandırır Düyek
Hicazkar Şarkı Bana hem–dem eyleyen ey gam seni Aksak
Hicazkar Şarkı Bihude aşkına yandım efendim Düyek
Hicazkar Şarkı Eyledin bunca zaman ah gönül Curcuna
Hicazkar Şarkı Geldi safa can–u dile Sofyan
Hicazkar Şarkı Görmek müyesser olmadı mahım Devr–i Hindi
Hicazkar Şarkı İftiharımdır bilir Rabb–ı Gani Düyek
Hicazkar Şarkı O dökülen kumral saç canımı yaktı ey peri Düyek
Hicazkar Şarkı Ömrünü müzdad edip Rabb–ı gani Ağır Aksak
Hicazkar Şarkı Söyleyemem doğrusu şimden–geri Devr–i Hindi
Hümayun Şarkı Niçin a sevdiğim niçin Evsat
Hüseyni Şarkı Ben görünce ey meh seni Düyek
Hüseyni Şarkı Bir yana eğdir fesin ey nev–civan Aksak
Hüseyni Şarkı Ciğerim paresi goncam bize teşrif edecek Düyek
Hüseyni Şarkı Döker kaküllerin sünbül Düyek
Hüseyni Şarkı Gördüğüm gün ruyunu ey meh–likaa Ağır Aksak
Hüseyni Şarkı Meh–cemalin görmek için ağlarım Düyek
Hüseyni Şarkı Mest–ı zehr–ı firkat–ı hicranınım Ağır Aksak
Hüseyni Şarkı Nev–goncasın bu dil hezar Aksak
Hüseyni Şarkı Sen ederken seyr sahn–ı gül–şeni Aksak
Hüseyni Şarkı Serde sevda dilde gam sinemde peykan–ı ked Ağır Aksak
Hüzzam Şarkı Ey melek–hu bu hayalin kemteri Ağır Aksak
Hüzzam Şarkı Niçin nalendesin öyle Düyek
Hüzzam Şarkı Sen bana vad–ı visal ettin de gelmedin Aksak
Karcığar Şarkı Güzel senden yad olalı etmedim bir dem safa Devr–i Hindi
Karcığar Şarkı Pınarın başında güller açıldı Aksak
Karcığar Şarkı Sen mehi gördükçe şeha yandı derunum Sengin Semai
Muhayyer Şarkı Nar–ı firkatle yanar canım benim Aksak
Muhayyer Kürdi Şarkı Var mı hacet söyleyim ey gül–tenim Düyek
Nihavend Şarkı Şimdi demidir gülşen olup cay–ı ferahın Sofyan
Rast–ı Cedîd Şarkı Malakof'dan giyme meram Düyek
Saba Şarkı Ey saba esme nigarım uykuda Aksak
Saba Şarkı Gördüm seni oldum esir Düyek
Saba Şarkı Yeter gayrı bunca cefa felek Devr–i Hindi
Suz–i Dil Şarkı Bir nigah ile beni ey dil–ruba Ağır Aksak
Suzinak Şarkı Bir güzele ben de gönül bağladım Aksak
Suzinak Şarkı Bülbüller eylesin feryad Aksak
Suzinak Şarkı Ey gonca–ı gülzar–ı nevaziş Düyek
Suzinak Şarkı Hayalin didede ateşler bıraktı canıma Ağır Düyek
Suzinak Şarkı Salma nazlım beni gurbet ellere Aksak
Suzinak Şarkı Suz–nak–ı ateş–ı aşkım yetiş feryada gel Aksak
Şehnaz–Buselik Şarkı Şayestedir ey meh–likaa Düyek
Şevk–Efza Şarkı Geçipte karşıma gözlerin süzme Aksak
Şevk–Efza Şarkı Gel gezelim kolkola ey nev–civan Düyek
Uşşak Şarkı Bir şuh–ı sitem–kar beni saldı yine derde Yürük Semai