ZEKİ ÂRİF ATAERGİN (1896-1964)
Zeki Ârif Ataergin, 1896 yılında İstanbul'da doğdu. Babası ünlü bestekâr ve kânunî Hacı Ârif Bey'dir. Asıl adı Salih Zeki olduğu halde Zeki Ârif adı ile tanınmıştır. Ataları, Zindankulesi civarında türbesi bulunan "Sâdât-ı Hüseyniye"den Baba Cafer soyuna dayanıyor. İlk öğrenimini Beşiktaş'taki "Âfitab-ı Maarif" okulunda yaptıktan sonra Vefa İdadisi'ni bitirdi. Yüksek öğrenimini İstanbul Hukuk Fakültesi'nde tamamladı. Babası Yemen'e tayin olunca ailesi ile birlikte bir süre Sana'da kaldı. Adliye teşkilatında çeşitli görevlerde bulundu, hakimlik ve avukatlık yaptı. Son görevi Fatih noterliği idi ve buradan emekli oldu. 5 Ocak 1964 günü vefat etti, Karacaahmet Mezarlığı'nda toprağa verildi. 

Daha çocukluk yaşında babasının mûsikî dünyasında sanatımızı yakından tanımış olan Zeki Ârif Bey, Tanburî Cemil Bey, Kemençeci Vasilâki, Udî Nevres Bey, Hanende Hüsameddin Bey, Leon Hancıyan, Ahmed Irsoy, Bestenigâr Ziya Bey, Hâfız Osman gibi ünlü ustaları tanıyarak mûsikî zevkini geliştirdi. Babası Hacı Ârif Bey hemen hemen her toplantıya oğlunu da götürür ve mûsikîmizi yakından tanımasını isterdi. Daha beş-altı yaşlarında iken babasından meşke başladı;ilk olarak "Doğru söyle sever misin ?/Sevdiğimi bilir misin ?"kantosu ile bazı hafifi eserlerle biraz Kânun çalmasını öğrenmişti. Bu yıllarda babası en yakın dostu ve komşusu olan Raûf Yektâ Bey'e götürerek "Kim bu biliyor musun ?" demiş, çocuğu yakından tanıyan Raûf Yektâ Bey de Tanburî Zeki Mehmed Ağa gibi olacağını söylemiş. Zeki Ârif Bey'in Sipihr makamından yapmış olduğu takımı yıllarca eski İstanbul Radyosu'nda Darüttalim heyetinden dinleyen Raûf Yektâ Bey çok duygulanıp heyecanlanarak, "Tanburî Zeki Mehmed Ağa olmadı ama bestekâr Zeki Ârif oldu"demiş. Bir başka gün Beylerbeyi'nde Üsküdar'a gelinceye kadar bu eserlerden bir kaçının bizzat kendi sesinden dinlemek istemiş ve çok takdir etmiştir. 

Uzun süre Hacı Kirami Efendi ile Lâmekâni Mustafa Efendi'den mûsikî dersleri aldı. Hacı Kirami Efendi'den Sûznâk, Hüseyni, Hicaz, Nihavend fasıllarını öğrendi;dinî mûsikî bilgisini de ilerletti. Biraz ilerledikten sonra babası Hacı Ârif Bey, Tanburî Cemil Bey, Santurî Edhem Efendi, Kemanî Aleksan Ağa, Hacı Kirami Efendi, Hâfız İsmail ve Karcığar Mazhar Bey'in yaptığı fasıllara katılarak repertuvarını oldukça genişletti. 

Babasının ölümünden sonra kemanî Seyyid Abdülkadir Töre ile tanıştı ve bu tanışma onun sanat hayatında bir dönüm noktası oldu. Abdülkadir Töre'den aldığı ilhamla başta Dilkeşhâveran makamı olmak üzere, özellikle eski ve unutulmağa yüz tutmuş makamlara eğildi. Sipihr ve Evc-Mâye makamları üzerinde durduğu bu tür makamların sadece ikisidir. Bu gibi makamlardan hayli eser besteledi. Bir süre "Darü'l-Mûsikî"nin icrâ heyetinde bulunduktan sonra Darüttalimi Mûsikî'ye girdi ve burada öğretmen olan İsmail Hakkı Bey'i tanıdı. Üsküdar'a taşındıktan sonra İsmail Efendi ile oğlu Sadi Işılay'la tanıştı. Sadi Işılay o zamanlar İbrahimpaşa civarındaki Şehzade Ziyaeddin Efendi'nin konağına devam ederdi. Buraya Zeki Ârif Bey'i de götürür beraber fasıllara katılırlardı. Faslı Hoca Ziya Bey yönettiğinden, ses mûsikîmizin bu büyük ustasından çok yararlandı. Konağa devam ettiği yıllar içinde Uşşak, 

Mâye, Segâh, Nihavend, Neveser, Sultanî-Yegâh, Ferahfeza, Karcığar, Mahûr, Irak, Ferahnâk, Hicazkâr, Sûzidil, Şedd-i Araban, Neva, Evc ve Rast fasıllarını öğrendi. Sonraları Darülelhan'a kaydolarak Hoca Ziya Bey'den yararlanmayı sürdürdü. 

Bestekârlığa Hoca Ziya Bey ile Abdülkadir Töre'nin ısrar ve teşviki ile başladı;Raûf Yektâ Bey ve Ahmed Irsoy'dan yardım gördü. Birkaç denemeden sonra Dilkeşhâveran takım ile Mâye, Irak, Sipihr ve Mahûr-Buselik makamlarından bestelediği eserler birbirini izledi. Nasûhi şeyhi Kerameddin Efendi ile dostluk ve yakınlık kurarak onun Tasavvuf vadisindeki engin kültüründen yararlandı. Pek çok eserinin sözlerini Kerameddin Efendi'nin söylemiş olduğu şiirlerden seçti. Zeki Ârif Bey ayrıca resim sanatı ile de uğraşmış, güzel eserler ortaya koymuştur. 

Kendisini tanıyan ve ders almış olan kimselerin ortak kanısı duygulu, alçak gönüllü, gösterişi sevmeyen, terbiyeli, nazik, çelebi mizaçlı, dini bütün, Tasavvuf kültürü zengin bir kimse olduğu noktasında birleşir. 

Bir bestekâr olarak eserlerindeki melodi zenginliği başlıca özelliğidir. Eserlerinin icrâsında güçlü ve oynak bir hançerenin gerektiğine inanılır. Öğrencisi Dr. Alaeddin Yavaşça, onun sanatını şu isabetli cümlelerle yorumlamış:". . . Türk Mûsikîsi bestekârlığı yönünden onun mevkii ölçülere sığacak cinsten değildir. Rahmetli Neyzen Tevfik bile bir gün ona-Senin yerin Dellâl-zâdelerin yanında-demiştir. "

"Türk Mûsikîsi'ni sevenler arasında ismini gönüllere işleyen Selâhaddin Pınar, beste vadisindeki duygu ve his kalıplarının kendisine Zeki Ârif Bey'in üzerinde yarattığı tesirle açıldığını, ona duyduğu derin bir hayranlığın ifadesi içinde, her zaman ihsas etmiştir. O Türk Mûsikîsi bestekârlığı için lüzumlu bütün şartların şahsında topladığı son bestekârdı. Çağdaş bestecilerimizin kolay ve harcıâlem yolu seçme çabası yanında Zeki Ârif Bey Sipihr, Dilkeşhâveran, Evc-Mâye, Evc-Buselik, Mahûr-Buselik gibi ancak müzik kültürü gelişmiş kimselere hitab edebilen nadide makamlarda, seleflerinin tesirinden azâde, belirli özellik taşıyan çok olgun eserler vermiştir. Eserlerinde daha ilk bakışta alışılmamış bir melodi zenginliği göze çarpar. Türk Mûsikîsi beste şekillerinin en küçüğü olan şarkılarda dahi, şed ve modülasyon bakımından akla, hayale gelmeyen sürprizler yapmış ve bu sürprizleri müstesna kabiliyetinin kendisine verdiği büyük maharetle, en ufak aksaklığa meydan bırakmayacak derecede birbirine yakıştırmıştır. İşte büyüklüğü de buradadır. 

Hanende olarak da eski tarz söyleyiş uslûbunun ve Gazel formunun son ustasıydı. Zengin oktavlı, pest ve tiz perdeleri aynı güçte, parlak bir sesi vardı. 

Burhaneddin Ökte'nin ifadesine göre, Gazel okuduğu zamanlar tiz perdelerde sazlar bazen karşılık veremezlerdi. Gerçekten de Zeki Ârif Bey'in bir çok eserinde gazel formunun renk ve motiflerini bulmak mümkündür. Kendi uslûb anlayışı içinde ve icrâ tekniğine göre bestelediği için, eserlerinin güç olduğu bilinir. 

Zeki Ârif Ataergin peşrev, saz semaisi, Beste, Ağır ve Yürük Semai, Tevşih, İlâhi, Şarkı olmak üzere iki yüz'e yakın eser bestelemiştir. 

Güçlü nota bilgisi olduğu için eserlerini kendisi notaya almıştır. 

Hazırlayan:Tâhir AYDOĞDU

Kaynak:Türk Mûsikîsi Tarihi. . . . . . Dr. Nazmi ÖZALP

ZEKİ ÂRİF ATAERGİN'in eserleri
Makam Form Eserin adı Usûl
Acem Aşiran Şarkı Gök rengi güzel gözlerinin maviliğinde  
Acem Aşiran Şarkı Reftar–ı nazım bi–bedel  
Acem Aşiran Şarkı Sensin gözümün nuru baharın güneşi  
Bayati Araban Şarkı Açıl bağın gül–i nesrini ol ruhsarı görsünler  
Bayati Araban Şarkı Akşam oldu şu perdeler insin  
Bayati Araban Şarkı Bağlandı gönülden sana amal–ı şebabım  
Bayati Araban Şarkı Dil–ı bi–çare senin çün yanıyor  
Bayati Araban Şarkı Hasretle geçen demleri andık da bu yerde  
Bayati Araban Şarkı Nikaab–ı zülfünü kaldır ki görünsün meh–ı  
Bayati Araban Şarkı Sarışın ay gibi taban o güzel çehrende Aksak
Bayati Araban Şarkı Sen sanki baharın kızısın şen çiçeğimsin  
Bayati Araban Şarkı Senin şevkin gülümser bir melektir  
Bayati Araban Şarkı Sevdalı çiçekler sararıp soldu sesinde Aksak
Bayati Araban Şarkı Kalacak sanma bu çağın bu güzellik solacak Aksak
Dilkeşhâverân Ağır Semai   Aksak Semai
Dilkeşhâverân Yürük Semai   Yürük Semai
Dilkeşhâverân Şarkı Bir kanatlanmış alevsin dilde hergün sen ben Aksak
Dilkeşhâverân Şarkı Gez dolaş ağyar ile ben ağlayım sen durma Curcuna
Dilkeşhâverân Beste Gönül bir dem karar etmez hayal–ı yare düşt Lenk Fahte
Dilkeşhâverân Şarkı Kalbimin ağrısı dursun diye derdimle konuşt  
Dilkeşhâverân Şarkı Karanlık ufkumda güneş doğmadı Curcuna
Dilkeşhâverân Beste Kimseler hiç sevmesin canan canan üstüne Ağır Çenber
Dilkeşhâverân Şarkı Nerede kaldın gözlerim yollarda yıllardan be  
Dilkeşhâverân Şarkı Nerelerde kaldın ey serv–ı nazım  
Dilkeşhâverân Şarkı Sana dil–dadedir canım efendim Aksak
Dilkeşhâverân Şarkı Kim görse seni aşkına hasr–ı emel eyler Sengin Semai
Dilkeşhâverân Şarkı Kerem eyle budur senden dileğim Aksak
Dilkeşhâverân Şarkı Açıldı bahçede güller Aksak
Dilkeşhâverân Şarkı Aşkının tahtını gönlüme kurdum Düyek
Dilkeşhâverân Şarkı Gönül sevda seline kapılma sakın Curcuna
Dilkeşhâverân Şarkı Kalb–ı mecruha haber verme sakın yaresini Ağır Aksak
Dilkeşhâverân Şarkı Meyl eder bu hüsn ile kim görse ey gül–fem seni Ağır Aksak
Evc Şarkı Zülfünü ruhsara dök sünbül gibi Müsemmen
Evc–Bûselik Şarkı Beyazdır sine–ı safın canım  
Evc–Bûselik Şarkı Kalbimde sızım acım kız sendedir ilacım Aksak
Evc–Maye Şarkı   Curcuna
Evc–Maye Şarkı Arzuy–ı vuslatın her dem dil–ı pakimdedir Ağır Aksak
Evc–Maye Şarkı Eksilmez artar cevrin a zalim Aksak
Ferahnak Şarkı Küçüksün gocalar açmış fidansın  
Gülizâr Şarkı Muntazır bir emr ile bin can senin  
Hicaz Şarkı Bırakıp gittiğin akşam beni ey şuh–ı şen Aksak
Hicaz Şarkı Vay ne müşkilmiş güzel sevmek meğer Ağır Aksak
Hicaz Şarkı Hicranla geçen günleri hasretle anarken Türk Aksağı
Hicazkar Şarkı Güneşten yakıcı ay kadar dilber Curcuna
Hicazkar Şarkı Neden sinemde mest olsan kaçarsın naz içün Curcuna
Hicazkar Şarkı Sanma derd–ı hasretinle gözlerimdir ağlayan  
Hüseyni İlahi Aleme rahmet içün geldin sen ey sultan–ı din Ağır Devr–i Hindi
Hüseyni Şarkı Aşka düştüm can–u dil müft–ı cuvanan oldu Curcuna
Hüseyni Şarkı Eller ile ol yari görünce bakakaldım Curcuna
Hüseyni–Aşîran Şarkı Başladım feryada ben bülbül gibi Aksak
Hüzzam Şarkı Bir çile ipeğimsin Türk Aksağı
Hüzzam Şarkı Gül–nihalim nevresim aşkınla her an ağları  
Hüzzam Şarkı Ruhum mu dedim bil ki benim son emelimsi  
Irak Şarkı Bir gün bu dudaklar seni sevdim diyebildi  
Irak Şarkı Eyledikçe mihr–ı vechin nuru her an iltima  
Irak Şarkı Kakül örtmüş gül yüzü bir tül gibi  
Irak Şarkı Neydin güzelim dün gece sen dün gece neydi Semai
Irak Şarkı Yare sorunuz ah unutmuş mu recamı  
Irak Şarkı Zülfünü ruhsare dök sünbül gibi Müsemmen
Irak Şarkı Mızrabı bırak zülfünü sinemde gezindir Türk Aksağı
Isfahan Şarkı Bir kıvılcım düştü baygın gözlerinden bağrıma Aksak
Isfahan Şarkı Deli gönlün deli arzusu budur arzu bu ya  
Isfahan Şarkı Gönlümü canana verdim oldu cananım gönü Ağır Aksak
Karcığar Şarkı Ey gönül niçin perişansın beyaz kakül gibi  
Karcığar Şarkı Fecrin sönen ilk yıldızı yanmış gibi baştan Curcuna
Kürdilihicazkâr Şarkı Aşkın meyin içelde  
Kürdilihicazkâr Şarkı Ayıldım kollarında gözlerim bayılalı  
Kürdilihicazkâr Şarkı Bir tek emelim tek dileğim tek hevesim var  
Kürdilihicazkâr Şarkı Bir yare açıp geçti  
Kürdilihicazkâr Şarkı Dilde dillerde gezer şuh–ı dilarasın sen Curcuna
Kürdilihicazkâr Şarkı Dün kahkahalar yükseliyorken evinizden Curcuna
Kürdilihicazkâr Şarkı Gel bu akşam da beraber içelim gitme kadın Aksak
Kürdilihicazkâr Şarkı Gelmedin yandı içim bekledim hep yollarını  
Kürdilihicazkâr Şarkı Gönüller terk etmiş hicranlarını  
Kürdilihicazkâr Şarkı Gül açmış gül yapraklarında baharın ibtisam  
Kürdilihicazkâr Şarkı Gül ey sevgili gül de dudaklarından  
Kürdilihicazkâr Şarkı Kalbimde yaşar sevgisinin yadı bütün yaz  
Kürdilihicazkâr Şarkı Mahzun gönüle neşe ve ezvak–ı emelsin  
Kürdilihicazkâr Şarkı Rüya gibi bir yazdı yarattın hevesinle Curcuna
Kürdilihicazkâr Şarkı Sanma ağuşuma bir başka gül–endam alırım Aksak
Kürdilihicazkâr Şarkı Sarsam seni gönlümce güzel bahtıma kansa  
Kürdilihicazkâr Şarkı Sevdalar açarken başıma taze çiçekler Curcuna
Kürdilihicazkâr Şarkı Sinede alam–ı firkat bir şeb–ı yelda gibi  
Kürdilihicazkâr Şarkı Söyle aydan mı koptun güneşten mi güzelim  
Kürdilihicazkâr Şarkı Söyle neden ağladın neler geldi başına Curcuna
Mahur Şarkı Yak sinemi ateşlere efgaanıma bakma  
Mâhûr–Bûselik Şarkı Ey şuh–ı cihan nur–ı zaman taze fidansın  
Mâhûr–Bûselik Şarkı Feda etme beni ey meh–cebinim  
Mâhûr–Bûselik Şarkı Muhtefi zann ile her levha–i dilberde seni  
Mâhûr–Bûselik Şarkı Söyle ey şevk–ı hayalim huri–ı Cennet misin  
Mâye Şarkı Açıldı bağçede güller  
Mâye Şarkı Çiçekler laleler güller senin vech–ı latıyfinde Curcuna
Mâye Şarkı Derd–ı aşkın ile zalim Curcuna
Mâye Şarkı Gönül ta evce ila et enin–ı rikkat–efzanı Curcuna
Mâye Şarkı Mey–u müllerle goncalar güller Curcuna
Mâye Şarkı Senin ol dide–ı mahmuruna can mı dayanır Ağır Aksak
Muhayyer Şarkı Sakıy ki sen oldun su şarab oldu demektir Aksak
Muhayyer Şarkı Sen başka güzel hüsn ile bir başka cihansın Aksak
Nihavend Şarkı Mübtelay–ı derd olan diller devadan geçtiler  
Nihavend Şarkı Yansam senin aşkınla kül olsam yine yansa  
Nihavend Şarkı Yüzünde var bir beni Yürük Semai
Rast Şarkı Ey güzel gülüm Düyek
Rast Şarkı Ey ruh–ı müşahhas ki bütün canlara cansın Ağır Düyek
Saba Şarkı Fecr–ı hilkatte gülen bir gülsün Curcuna
Saba Şarkı Fitneler gizlemiş mahmur gözüne  
Saba Şarkı Gizli derdinden haber ver sen o yare ey saba Aksak
Saba Şarkı Bir nigah et kahr ile sen bakma Allah aşkına Aksak
Segah Şarkı Ağladım ümitlerim ağyare kurban oldu hep Ağır Düyek
Segah Şarkı Bak şu bahar–ı ömrün bir başka lalezarı  
Segah Şarkı Kendi gönlümdür tehiyye eyleyen berbadımı Ağır Aksak
Segah Şarkı Yarin bu kadar cevri gelir miydi hayale Sengin Semai
Segah Şarkı Haksar ettin beni çok firkatinle nazenin Ağır Aksak
Sipihr Beste    
Sipihr Ağır Semai   Aksak Semai
Sipihr Yürük Semai   Yürük Semai
Sipihr Şarkı Bir gonca desem belki dikensin diyeceksin  
Sipihr Şarkı Bir nazlı çiçeksin bilemem ruhum  
Sipihr Şarkı Cihana sığmadı ahım gezer göklerde feryadı  
Sipihr Şarkı Cuybara döndü aşkım hasretinle çağlıyor Ağır Aksak
Sipihr Şarkı Dil–besteliğim gonca–ı handanın içündür  
Sipihr Beste Eğer vuslat şebinde can hicab olursa canana Lenk Fahte
Sipihr Şarkı Kalb–ı mecruha haber verme sakın yaresini  
Sipihr Şarkı Münevver cemalin nura benzer  
Sipihr Şarkı Olmasaydın sen gözüm görmez idi dünyada Aksak
Sipihr Şarkı Sen abad eylemiştin şimdi bir virane Cem be  
Sipihr Şarkı Şem–ı karin–ı hayretim pervaneler ağlar bana  
Sultaniyegah Şarkı Haşyetle gözüm hep o dudaklarla öpüştü  
Sultaniyegah Şarkı Zencir–ı aşkın dil–bestesiyim  
Suz–i Dil Şarkı Ben esirim sana öldür beni al ateşe yak Aksak
Suz–i Dil Şarkı Şen gözlerinin şirine ben gözleri verdim  
Suzinak Şarkı Hicranı söyler sana mehtab da seher de  
Suzinak Şarkı Hicrinle senin revnak–ı çeşmim soluverdi  
Suzinak Şarkı Hüsnün gibi nağmen de güzellikle müzeyyen  
Suzinak Şarkı Nerdesin sinemde ateş ufku sardı mahtab Ağır Düyek
Suzinak Şarkı Nurunla ah döndü başım yandı gözlerim  
Suzinak Beste Serde hevay–ı kakül dilde hevay–ı kakül Lenk Fahte
Suzinak Şarkı Uyuturken sevdası ipek bir kanadın  
Suzinak Şarkı Sevdim seveli sen güzeli gitti şuurum Curcuna
Şedd–i Araban Durak Ey gönül niçin perişansın beyaz kakül gibi  
Şedd–i Araban Şarkı Kız vücudun gül kokan yasemin olmuş senin Aksak
Şedd–i Araban Şarkı Lal olursam çok mudur hayranınım zira seni  
Şedd–i Araban Şarkı Senden ayrıldım karanlıklarda kaldım dün  
Şehnaz Şarkı Bitmesin dilde elem gözdeki nem  
Şehnaz Şarkı Can mısın canan mısın söyle sen Allaah aşkı Aksak
Şehnaz Şarkı Ey kız bu hüsn–u an ile Leyla mısın nesin  
Şehnaz Şarkı Senden gayrı geceler ağlarken  
Şehnaz Şarkı Beni ateşlere yakan o kapkara siyah gözler Curcuna
Şehnaz–Buselik Şarkı Sen gül dalında gonca Düyek
Şevk–Efza Şarkı Dil sevdi seni şevk ile ey çeşm–ı siyahım  
Şevk–Efza Şarkı Sus dinle bu aklın ötesinden geliyor ses  
Tahir Şarkı Ada'nın kırlarında nisandı  
Tahir Şarkı Ben nar–ı aşka hoş yanageldim  
Tahir Şarkı Gözüm gözünde elim ellerindedir güzelim  
Tahir–Buselik Şarkı Birdenbire kapımdan girdi o sarhoş güzel Düyek
Tahir–Buselik Şarkı Dök zülfünü ruhsara karışsın gece gündüz  
Tahir–Buselik Şarkı Sanma gönlüm ateş–ı hicre tahammül eyliyor  
Tahir–Buselik Şarkı Kız bir ince su gibi karşımda akıp gitme Düyek
Yegâh Şarkı Gönlümü senden ayırmam ey peri  
Dilkeşhâverân Peşrev Dilkeş–Haveran Peşrev Ağır Fahte
Dilkeşhâverân Saz Semai Dilkeş–Haveran Saz Semaisi Aksak Semai
Evc–Maye Saz Semai Evc–Maye Saz Semaisi Aksak Semai
Evc–Maye Peşrev Evc–Maye Peşrev Muhammes
Ferahnak Saz Semai Ferahnak Saz Semaisi Aksak Semai
Mâye Saz Semai Maye Saz Semaisi Aksak Semai
Mâye Peşrev Maye Peşrev Devr–i Kebir
Sipihr Saz Semai Sipihr Saz Semaisi Aksak Semai
Sipihr Peşrev Sipihr Peşrev Devr–i Kebir