Acembûselik Mevlevî Âyini'nin Tahlîli
(Makâm ve Geçkileri Bakımından)
Hazırlayan : Timuçin Çevikoğlu
Neyzen Yusuf Paşa tarafından Nâsır Abdülbâkî Dede'nin Acembûselik Mevlevî Âyini için bestelenmiş olan Acembûselik Peşrev'in 1.Hânesi, Çargâh perdesi üzerinde Çargâh dörtlüsünün sesleriyle seyre başlamakta ve ilk asma kalışını Acem makâmının seyri gereği Acem perdesinde yapmaktadır.

Bestekâr, hânenin hemen başında Acembûselik makâmının karar çeşnisini oluşturan Bûselik dizisini (Bûselik beşlisi + Kürdî dörtlüsü) Nevâ perdesi üzerine göçürmekte ve Nevâ perdesi üzerinde de olsa Bûselik seslerini duyurmaktadır. 

3.satırın başında görülen Sünbüle perdesi Nevâ'daki Bûselik dizisinin 6. derecesidir. (veya Muhayyer'deki Kürdî dörtlüsünün 2. derecesidir). 4.satırda görülen Nim Hicaz perdesi ise Nevâ üzerindeki Bûselik dizisinin yedenidir.

 

 

5. satırın hemen başında görülen Kürdî perdesi, Muhayyer'deki Kürdî dörtlüsünün bu kez yerinde ( Dügâh'da ) uygulanmasıdır.

Buradan yine hemen Çargâh'da Çargâh dörtlüsüne geçilerek Acem perdesinde teslim için asma kalış yapılmaktadır.

 

 

Teslimin başında yine Çargâh'da Çargâh dörtlüsü gösterilirken, Acembûselik makâmının karar çeşnisini oluşturan Bûselik beşlisinin ek yeri olan Hüseynî perdesinde durularak bu beşliye geçilmekte ve Bûselik dizisi tiz durağından kararına kadar perde perde inilerek muhteşem bir Acembûselik gösterilmektedir.

 

 

2.Hâne Çargâh'daki Çargâh dörtlüsünün 2. derecesi olan Nevâ perdesine asma kalış ile başlar. Hemen sonra (yine Acem Makâmı gösterilmek niyeti ile) aralıkları Nevâ'da Hicaz, Çargâh'da Nikriz gibi görünen, Beyâtî ve Acem makâmlarının sıkça kullandığı özel bir çeşni ile Çargâh perdesinde durulmakta ve hemen sonra Acemaşîran, Şevkefzâ, Şevkutarab makâmlarında da sıkça rastlanan Gerdaniye'de Hicaz çeşnisi gösterilmektedir.

 

 

Sonra hemen yine, yerinde Bûselik dizisine geçilmekte ve yerine taşınan (Muhayyer üzerindeki) Kürdî dörtlüsünün de yardımı ile yerinde Acemaşîran karar edilmektedir.

 

 

Daha sonra Acemaşîran makâmının alışılageldik yakın geçkisi olan Sabâ makâmı yardımı ile (tıpkı Şevkefzâ eserlerde olduğu gibi) Acem perdesinde Nikriz beşlisi ile durmakta ve teslime bağlanmaktadır.

 

 

3.Hâne Muhayyer perdesinden seyre başlar. Önce Muhayyer perdesi üzerinde Kürdî dörtlüsü, sonra Acem perdesi üzerinde Çargâh dörtlüsü gösterilmektedir. Uşşak üçlüsü ile Dügâh'a inilerek oluşturulan yerinde Acem makâmı, daha sonra yine yerindeki Kürdî dörtlüsü ile karar ettirilerek Dügâh üzerinde Acemkürdî makâmı oluşturulmuştur.

 

 

Sonra hemen Tiz Segâh ve Tiz Çargâh perdeleri ile Muhayyer makâmının çeşnisi oluşturulmaktadır.

 

 

Hemen sonra, Sünbüle perdesi ve Çargâh'da Zirgüle'li Hicaz dizisi kullanılarak Muhayyersünbüle çeşnisi oluşturulmakta, ancak makâm karar ettirilmeyip, Acem perdesinde Çargâh dörtlüsü ile teslime bağlanmaktadır.

 

 

4.Hâne bütünü ile Bûselik makâmındadır ve yine teslime bağlanmak için Acem perdesinde durur.

 

 

Nâsır Abdülbâkî Dede'nin Acembûselik Mevlevî Âyini'nin Devrirevân usûlündeki 1.Selâm'ı  Acem makâmı ile seyre başlar. Acem makâmı dizisinin pest tarafındaki Uşşak çeşnisi gösterildikten sonra, yerinde Bûselik beşlisine geçilir. Böylece eserin hemen başında (daha ilk beş ölçüde) Acembûselik makâmı tam olarak ortaya konulmuş olur. Burada Bûselik çeşnisi oluşturulurken kullanılan Rast perdesinden Çargâh perdesine atlayış, Acem  makâmına mükemmel bir Bûselik bağlantısı sağlamaktadır ve sonraki dönemde de çok kullanılan bir bağlantı olmuştur.

 

1. Selâm'da geçki yapılmayan bu ilk bölümden sonra tekrar edilegelen bu ilk motif, bu kez Hüseynî  perdesinden başlatılarak tekrar edilmektedir.

 

 

Hüseynî perdesine çokça yer verilen bu bölümden sonra, bu perde üzerindeki Uşşak dörtlüsü ve yerinde Hüseynî beşlisi ile Hüseynî makâmı gösterilmektedir. Hemen ardından yine Hüseynî perdesi üzerinde Hicaz beşlisi kullanılarak oluşturulan Zirgüle çeşnisi ile Hisar makâmına geçilmektedir.

 

 

Daha sonra tıpkı Acem'in Bûselik'e bağlandığı gibi Hisar da Bûselik'e bağlanmakta ve Hisarbûselik makâmı oluşturulmaktadır.

 

 

Hisarbûselik geçkiden sonra Eviç perdesinde Segâh ve bununla bağlantılı olarak Nevâ perdesi üzerinde Rast makâmlarının çeşnileri ardarda tekrar edilmektedir. Müteakiben Hüseynî perdesi üzerinde Uşşak dörtlüsü yardımıyla Hüseynî makâmına geçilmekte; buna ilâve edilen Bûselik dörtlüsüyle Hüseynîbûselik çeşnisi oluşturulmaktadır.

 

 

Selâm sonundaki terennüm, Muhayyer perdesi üzerinde Kürdî dörtlüsü ile genişleyen bir Bûselik görünümündedir ve Muhayyer perdesinden derece derece inerek yerinde Bûselik olarak karar etmektedir.

 

 

Ağır Evfer usûlündeki 2 .Selâm'ın sözlü bölümü Hüseynî perdesinden seyre başlar. Yerinde Hüseynî makâmının çeşnisini oluşturduktan sonra, Hüseynîaşîran perdesindeki Hüseynî beşlisiyle pest tarafa doğru genişleyerek Hüseynîaşîran makâmı ile karar etmektedir.

 

2. Selâm'ın sözsüz olan terennüm bölümü seyrine yerinde Bayâtî makâmı ile başlar. Nevâ perdesi üzerindeki Bûselik beşlisinin yedeni olan Nim Hicaz perdesi gösterildikten sonra Nevâ üzerinde Rast beşlisine geçilir ve yerinde Nevâ makâmı oluşturulur. 

 

Hemen sonra bu kez (yine yerinde) Sabâ makâmı gösterilir. Ancak kulakta hazır bulunan Nevâ makâmına yeniden dönülerek 3. Selâm'a geçmek üzere Nevâ çeşnisi ile Nevâ perdesinde durulur. 

 

 

3. Selâm'ın Devrikebîr usûlündeki ilk bölümü Nevâ makâmının seyrini oluşturduktan sonra yerinde Kürdî dörtlüsü ile karar ederek Nevâkürdî makâmını oluşturur.

 

Hemen sonraki bölümde küçük de olsa bir yerinde Hicaz gösterilmekte ve hemen ardından yine yerinde Kürdî dörtlüsü ile karar edilmektedir. Bu çeşniye Hicazkürdî demenin çok yanlış olmayacağı kanısındayız. Bu sayfanın sonunda Devrikebîr'in Aksaksemâî'ye bağlandığı bölüm de yine Nevâkürdî makâmındadır.

 

 

Aksaksemâî terennüm, seyrine yerinde Bûselik makâmı ile başlar. Muhayyer perdesi üzerinde Kürdî dörtlüsü ile genişleyen  Nevâ'daki Bûselik beşlisi, Bûselik makâmını bu kez Nevâ perdesi üzerine taşır. 

 

Nevâ perdesi üzerindeki Bûselik, pest tarafta Uşşak dörtlüsü ile genişleyerek Bayâtî makâmını oluşturmakta; Acem perdesinde yaptığı asma kalış ile Yürüksemâî bölümüne bağlanmaktadır.

 

 

Yürüksemâî usûlündeki sözlü bölüm Çargâh perdesindeki Çargâh dörtlüsü ile başlar. Böylece oluşan Acem makâmı, yine Bûselik beşlisi ile karar ettirilerek bir kez daha Acembûselik makâmı oluşturulur.

 

 

Bu bölümü takip eden terennüm, yerinde Uşşak dörtlüsü ve Nevâ üzerinde Rast beşlisinin birleşmesiyle bir kez daha Nevâ makâmını göstermektedir.

 

 

Takip eden sözlü bölüm Nevâ makâmında seyrederken Çargâh perdesinde asma kalış yapılarak, yerinde Sabâ makâmına geçilir.

 

 

Bu bölümde gösterilen Sabâ makâmı, (Kürdî perdesi kullanılmaksızın) oluşturulan Acemaşîran çeşnisi ile Acemaşîran perdesinde karar eder. Bu seyre Şevkutarab makâmı denilebilir.

 

 

Sonraki sözlü satırlar sırası ile Nevâ ve Çargâh perdelerinde yapılan asma kalışlardan sonra geçilen (yerinde) Sabâ motifleri ile süslenmiştir.

 

 

Tâkip eden terennüm bölümündeki (yerinde) Sabâ, (yerinde) Nevâ dönüşümü eşine sık rastlanamayacak olağanüstü orijinalliktedir.

 

 

Sözlü bölümde muhteşem Sabâ-Nevâ dönüşümleri devam etmektedir. Irak perdesi ile zenginleştirilmiş yedeni ile (bir kez daha) yerinde Nevâkürdî karar eder.

 

 

Müteâkip terennüm Nevâ perdesi üzerinde Hicaz dörtlüsü ile başlayıp pest tarafta yerinde Rast beşlisi ile genişleyerek yerinde Basit Sûzinak makâmına dönüşür ve Nevâ perdesi ile sözlü bölüme bağlanır.

 

 

Sözlü bölüm, Nevâ perdesi üzerinde Hicaz dörtlüsü ile seyre başlar. Sonra Nevâ'daki Zirgüle'li Hicaz'ın yedeni olan Nim Hicaz perdesinin yardımı ile pest tarafta Rast perdesindeki Bûselik'e geçip yerinde Neveser çeşnisi oluşturarak Nihâvend makâmında gerçekten hârikulâde bir kalış yapar ve hemen sonra akıllara durgunluk verecek bir başka geçki ile bir anda yerinde Acemaşîran oluverir.

 

 

Son terennüm ve Yürüksemâî'nin son sözlü bölümü Acemaşîran makâmındadır.

 

 

4.Selâm, 2. Selâm'ın sözlü bölümü ile aynıdır. Hüseynî perdesinden seyre başlar. Yerinde Hüseynî makâmının çeşnisini oluşturduktan sonra, Hüseynîaşîran perdesindeki Hüseynî beşlisiyle pest tarafa doğru genişleyerek Hüseynîaşîran makâmında karar etmektedir.

 

 

Son peşrev seyrine yerinde Tâhir makâmı ile başlar ve Dügâh'ta Bûselik çeşnisi ile Tâhirbûselik makâmında karar eder.

 

 

Son Yürüksemâî, Bûselik makâmındadır. Bu sözsüz bölüm başka âyinlerde de (farklı perdelerde) kullanılmıştır.

 

timucinc@turkmusikisi.com  

info@turkmusikisi.com